Almenningssamgöngur með áætlunarbíl á landsbyggðinni - hugmyndir að nýrri skipan

Vegna þessa lét samgönguráðherra vinna skýrslu þar sem settar eru fram hugmyndir að nýrri skipan almenningssamgangna með áætlunarbílum á landsbyggðinni.

Í skýrslunni, sem unnin er af landfræðingum við Raunvísindadeild Háskóla Íslands, er gerð grein fyrir hlutverki almenningssamgangna með áætlunarbílum á landsbyggðinni. Settar eru fram hugmyndir um framtíðarskipan og hlutverk opinberra aðila, og bent á aðferðir og settar fram tillögur til endurskipulagningar þessarar þjónustu. Samgönguráðherra hefur í framhaldi falið Vegagerðinni að vinna kostnaðarmat á þeim tillögum sem settar eru fram í skýrslunni.

Í skýrslunni voru þrjú svæði tekin til sérstakrar skoðunar, Vesturland frá Hvalfjarðarbotni í Gilsfjörð, Skagafjörður, og Djúpavogshreppur.

Vesturland er stórt svæði, aðstæður eru breytilegar innan þess og enginn byggðakjarni er afgerandi með tilliti til þjónustu og verslunar, þótt Borgarnes sé legu sinnar vegna miðpunktur í samgöngukerfinu.

Skagafjörður er dæmi um heildstætt hérað, sem að mestu myndar eitt samhangandi atvinnu- og þjónustusvæði.

Djúpivogur er hins vegar fámennt byggðarlag, þar sem miklar vegalengdir gera erfitt um vik að veita íbúum þjónustu á borð við það sem gerist á fjölmennari og þéttbýlli svæðum.

Skýrslan er uppbyggð þannig að gerð er stutt grein fyrir þeim þjóðfélagslegu umskiptum sem hafa breytt skilyrðum til þess að halda úti almenningssamgöngum á landsbyggðinni. Lýst er núvernadi kerfi, og stuðningi ríkisvaldins við greinina. Þá er fjallað um hvernig fyrirtækjum í greininni hefur gengið að reka sína þjónustu. Að lokum er settar fram hugleiðingar um breytta heildarskipan þessara mála og hlutverk ríkis og sveitarfélaga í því sambandi.

Helstu niðurstöður og tillögur er að sjá á næstu síðum, en einnig er hægt að nálgast skýrsluna í heild sinni á vef samgönguráðuneytisins, www.stjr.is/sam

NIÐURSTÖÐUR OG TILLÖGUR

> Til að ná þeim markmiðum sem sett eru fram í nýlegri ályktun Al þingis um stefnu í byggðamálum og varða almenningssamgöngur á landsbyggðinni er nauðsynlegt að auka fjárveitingar til málaflokksins.

> Endurgreiðsla þungaskatts verði lögð niður en þess í stað kaupi hið opinbera tiltekna, skilgreinda þjónustu áætlunarbíla af fyrirt ækjum eða einstaklingum. Samningar um slíka þjónustu verði gerðir til 3-5 ára.

> Leiðirnar milli Reykjavíkur og Akureyrar annars vegar og Reykjavíkur og Egilsstaða um Suðurland og Firði hins vegar verði skilgreindar sem stofnleiðir. Ef vetrarsamgöngur verða tryggðar með yfirstandandi vegabótum á Möðrudalsör æfum verði leiðin milli Akureyrar og Egilsstaða einnig gerð að stofnleið. Allar aðrar leiðir verði skilgreindar sem héraðsleiðir, enda þjóni þær fyrst og fremst einu tilteknu héraði eða svæði.

> Skipta þarf landinu í starfr æn svæði, sem eðlilegt er að miða skipulag almenningssamgangna við. Skilgreining slíkra svæða taki mið af búsetu, vinnusókn, verslunarmynstri og sókn í þjónustu. Á hverju svæði myndi sveitarfélögin með sér byggðasamlag um almenningssamgöngur.

> Byggð á hverju svæði verði skipt í fjóra flokka: Þéttbýli, innra dreifbýli, ytra dreifbýli og fámenni.

> Lagt er til að hlutverk ríkisvaldsins verði eftirfarandi:
- Að skilgreina æskilega ferðatíðni áætlunarbíla á stofnleiðum og gera samninga við fyrirtæki um kaup á þeirri þjónustu.
- Að setja staðla um lágmarksþjónustu á héraðsleiðum, sem felur í sér tengingu byggðarlaga innan héraðsins ásamt tengingu við stofnleiðir.
- Að veita til samgöngusamlaga nægilegu fjármagni til að tryggja að íbúar þéttbýlis og innra dreifbýlis eigi kost á lágmarksþjónustu.
- Að hafa eftirlit með því að samgöngusamlög og sveitarfélög sinni hlutverkum sínum.
- Að tryggja að ökutæki sem notuð eru til almenningssamgangna fullnægi þeim kröfum sem gerðar eru í reglugerð um gerð og búnað ökutækja.

> Lagt er til að hlutverk byggðasamlagsins á hverju svæði, eða sveitarfélags ef allt svæðið tilheyrir sama sveitarfélagi, verði eftirfarandi:
- Að skipuleggja þjónustu áætlunarbíla á svæðinu og tengingu út fyrir það, bæði leiðir og ferðatíðni.
- Að gera samninga við fyrirtæki eða einstaklinga um kaup á þjónustu áætlunarbíla.
- Að gæta þess að lágmarksstaðlar sem ríkið setur og fjármagnar séu uppfylltir, en sveitarfélögin geta aukið við þjónustuna eftir því sem þau telja æskilegt, enda veiti þau til þess fé.

> Í ytra dreifbýli og fámenni, þar sem leiðir milli svæða liggja ekki um, ber að skoða aðra möguleika en hefðbundna áætlunarbíla, t.a.m. samnýtingu póstdreifingarbíla.

> Lagt er til að svæði byggðasamlaga í þeim landshlutum sem teknir voru til sérstakrar skoðunar verði eftirfarandi:
- Akranes, Innri-Akraneshreppur, Skilmannahreppur, Hvalfjarðarstrandarhreppur og Leirár- og Melahreppur.
- Borgarfjarðarsveit, Borgarbyggð, Skorradalshreppur og Hvítársíðuhreppur.
- Kolbeinsstaðahreppur, Eyja- og Miklaholtshreppur, Snæfellsbær, Eyrarsveit, Helgafellssveit og Stykkishólmur.
- Dalabyggð, Saurbæjarhreppur og Reykhólahreppur.
- Sveitarfélagið Skagafjörður, Akrahreppur og Siglufjörður.
- Djúpavogshreppur og sveitarfélagið Hornafjörður.

> Í Borgarnesi er eðlilegt að koma upp tengistöð, sem þjóna myndi öllu Vesturlandi sem tenging við stofnleiðina Reykjavík-Akureyri.

> Frá tengistöð í Borgarnesi gangi áætlunarbílar um Borgarfjörð, út á Snæfellsnes og í Dali og þaðan til Reykhóla.

> Stefna ber að því að viðhalda tengingu frá Borgarnesi til Hvanneyrar og Reykholts. Huga þarf að samþættingu vöru- og fólksflutninga.

> Varmahlíð ætti að þjóna sem tengistöð fyrir Skagafjörð og Siglufjörð.

> Frá Varmahlíð gangi áætlunarbíll til Sauðárkróks, um flugvöll, til Hóla og Hofsóss, og sömu leið til baka. Huga þarf vel að tengingu við áætlunarflug.

> Vissa daga gangi bíll milli Varmahlíðar og Siglufjarðar um Sauðárkrók.

> Við Djúpavog er ekki raunhæft að gera ráð fyrir nema lágmarks þjónustu, sem felur í sér tengingu við áætlunarflug á Hornafirði. Athuga ber möguleika á pöntunarstýrðri þjónustu tengdri flugi, fremur en föstum áætlunarferðum.

> Heilsárstenging milli Hafnar og Egilsstaða um Djúpavog og suðurfirði Austfjarða er æskileg.

> Koma þarf upp samr æmdu miðasölukerfi, þannig að upplýsingar um far þegafjölda og nýtingu verði aðgengilegar og unnt sé með einföldum hætti að deila hluta miðaverðs út til rekstraraðila ef far þegi ferðast með fleiri en einum í sömu ferð.

> Huga þarf að aðstöðu far þega á tengistöðvum og biðstöðvum í þéttbýli. Á helstu skiptistöðvum ber að koma upp aðstöðu til að far þegar geti skipt um bíla undir þaki.

> Bæta þarf þjónustu og ímynd áætlunarbíla. Kerfið þarf að vera gagnsætt og skilvirkt. Ferðir mega ekki taka mikið lengri tíma en með einkabíl.

> Bæta þarf upplýsingagjöf til farþega um leiðir, tímaáætlanir og fargjöld.

Við skipulagsbreytingar eins og hér hafa verið lagðar til þarf að huga vel að undirbúningi yfirfærslunnar í hið nýja kerfi. Hafa ber samráð við sveitarfélög og samtök þeirra um útfærslur og skipulag, svo og samtök sérleyfishafa.